Trang nhất » Tin Tức » Đo đạc và Bản đồ

Tên của đất

Thứ tư - 13/02/2008 08:39

Giống như người, đất cũng có tên. Tên càng cổ xưa, đất càng lịch sử. Nhưng mấy ai tự đặt cho mình câu hỏi về nghĩa những cái tên vẫn nghe, vẫn nói hàng ngày. Liệu có phải cứ người Hà Nội thì biết rõ tên làng Chèm, làng Kẻ, người Hòa Bình thì biết Chinê. Người Nha Trang có biết rằng thành phố nổi tiếng của họ xa xưa là một vùng lau sậy với cái tên Ntrang đúng nghĩa. Rồi theo thời gian Ntrang thành Nha Trang dễ đọc nhưng chẳng có một chút nghĩa nào. Những người sống ở miền đất mộng mơ Đà Lạt có biết Đà Lạt là tên người Pháp đặt để gọi cho dễ tên Đạ Lạch giản dị (suối người Lạch) lúc "sinh thời"...

Từ phương ngữ đến địa danh bản đồ

Ông Trịnh Anh Cơ, một trong những chuyên gia hàng đầu về địa danh không phải nhờ đèn sách, mà nhờ cuộc đời gắn liền với nghề làm bản đồ. Ông khẳng định rằng tên của đất (địa danh) xuất hiện và tồn tại hàng trăm, hàng nghìn năm. Đó là những tấm bia lịch sử bằng ngôn ngữ, góp phần soi sáng một mảng lịch sử của một vùng đất, một khu vực hay một quốc gia. Mỗi địa danh đều mang một ý nghĩa riêng biệt. Tuy nhiên, một số địa danh trên bản đồ quốc gia hôm nay, thực ra cũng chưa chuẩn xác. Bởi người làm sau chép của người làm trước. Còn người làm đầu tiên có thể chưa đủ thời gian, tiềm lực tài chính, kể cả  hiểu biết để đến tận nơi, hỏi thật kỹ từng tên đất, tên sông. Đôi khi lại chỉ nghe, chỉ viết theo phương ngữ.

Phương ngữ thật thì thật khó lường. Chẳng hạn, địa danh Bến Diệc nổi tiếng thời chống Mỹ vốn là bến Vượt nhưng cái âm "Dượt" khó nghe của người địa phương khiến cho người nghe liên tưởng tới tên một loài chim Diệc, rồi cái bến Vượt có nghĩa thành Bến Diệc chẳng ai hiểu là gì. Hoặc như Vũng Quýt chỉ vì cách phát âm " dũng guýt" hiểm hóc của người Quảng Ngãi mà trở thành Dung Quất khi gắn với quy hoạch khu lọc dầu đầu tiên của nước nhà. Còn có những câu chuyện không biết nên cười hay khóc. Người Tày đặt cho con đèo có rặng tre xanh là đèo Bọ Đậy (đèo tre xanh). Nhưng người dưới xuôi lên chẳng hiểu nghĩa tiếng Tày, tự phiên âm thành Bò Đái, và cái tên chẳng mấy đẹp đẽ này cho đến nay vẫn đang nghễu nghện trên bản đồ quốc gia và trên biển chỉ dẫn tên đèo.

Cách đây vài năm, chuyện tưởng như đùa đã diễn ra tại xã Tông Lạnh (Thuận Châu - Sơn La). Số là tỉnh Sơn La nhận được văn bản đầu tư của Nhà nước cho hai xã Tông Lệnh và Chiềng Pấc, nhưng căn cứ vào con dấu và thực tế thì không hề có xã Tông Lệnh chỉ có xã Tông Lạnh mà thôi. Vì vậy, toàn bộ vốn đầu tư chỉ dành cho xã Chiềng Pấc, dân xã Tông Lạnh chịu thiệt thòi chỉ vì trên bản đồ và trên các văn bản tên của họ biến thành Tông Lệnh!  

Quá trình đô hộ, người Pháp đã lập ra bản đồ địa hình đầu tiên cho Việt Nam, họ viết và đọc địa danh theo cách của họ nên mới xuất hiện những địa danh xa lạ với bộ chữ Việt như Lao Kay, Yên Báy, Hòn Gay, Bắc Kạn, Cư Jút, Ea Wer, Ea Wy mặc dù trong bộ chữ Việt không có các chữ cái W, F, J, Z. Đến nay, cùng một địa danh nhưng có nhiều cách viết khác nhau như Đắclắc (hay Daclac, Dăk lăk, Dăklăk, Dac-lac, Đăc lắc...), Plâycu (hay Plêy cu, Pleiku, Plei ku...) và không ai dám khẳng định rằng mình viết đúng. Sự rắc rối này từng là đề tài tranh cãi bất phân thắng bại trong thời gian dài, đến mức Nhà nước đang "thả nổi" vấn đề này, ngành nào chuẩn hóa địa danh theo ngành ấy. Không ngoại lệ, nhưng những người làm công tác đo đạc bản đồ may mắn có được Nghị định 12/NĐ-CP 2002 của Chính phủ ban hành ngày 12/1/2002 quy định cụ thể: "Cơ quan quản lý Nhà nước về đo đạc bản đồ ban hành danh mục địa danh thể hiện trên bản đồ để sử dụng thống nhất trong cả nước". Chuyên gia Trịnh Anh Cơ trở thành "đầu mối" giải quyết nhiệm vụ hiểm hóc này. May là ngoài trách nhiệm của người trong cuộc, ông Cơ lại đam mê chữ nghĩa. Ông  rất nể phục những người lấy được tấm bằng tiến sỹ chỉ trên cơ sở nghiên cứu một địa danh nào đó.

 

Xung quanh chuyện chuẩn hóa địa danh

Nhưng chuẩn hóa địa danh trên bản đồ không phải là những câu chuyện đơn lẻ ấy. Công việc này đòi hỏi phải hội tụ được trí tuệ của các chuyên gia trong cách lĩnh vực ngôn ngữ, lịch sử, địa lý, các dịch giả nổi tiếng. Qua không biết bao nhiêu cuộc bàn thảo mới đi đến thống nhất nguyên tắc chuẩn địa danh theo vỏ âm thanh. Thành công đầu tiên chính là hơn 6.000 địa danh quốc tế đã được ấn định vào ngày 28/12/2007. Kể từ đây trên bản đồ quốc gia, trên sách giáo khoa, kể cả thư tín, người Việt sẽ viết, đọc và nói giống như bất cứ một công dân nào trên thế giới về tên các Thủ đô, dòng sông, tên núi... của các quốc gia khác. Tất nhiên điều này còn cần thời gian, nhưng càng sớm càng tốt, nó tránh cho người Việt, nhất là lớp trẻ rơi vào tình cảnh "thảm hại" như ông khi chẳng biết địa danh Ganges chính là sông Hằng trong một kỳ sát hạch môn địa danh tại Hà Lan cách đây vài chục năm. Hoặc như một vị giáo sư tiến sỹ còn nhầm lẫn đoàn Nederland với đoàn Holand là 2 đoàn khác nhau (2 tên gọi này đều dùng để chỉ nước Hà Lan).

Vui mừng về kết quả đầu tiên này, các nhà địa danh học đang "lao" vào công cuộc chuẩn hóa tên đất Việt. Công việc này không đơn giản chút nào. Họ sẽ phải trả lại nghĩa ban đầu cho các địa danh; phải cân nhắc xem trong trường hợp nào thì trả lại "danh" cho đất, trường hợp nào thì phải thừa nhận "lịch sử". Sẽ phải đối chiếu giữa bản đồ, sẽ phải đi thực địa, phải thỏa thuận với từng xã từng huyện về một cái tên cụ thể. 54 dân tộc Việt, ngoài người Kinh sử dụng tiếng Việt và chữ Việt, 53 dân tộc ít người ở Việt Namnói tiếng nói riêng của họ cùng tiếng Việt. Có 28 dân tộc có bộ chữ viết đó, số còn lại không có chữ viết. Bộ chữ cái của các dân tộc vùng Tây nguyên lại nhiều hơn bộ chữ cái người Kinh 4 âm tiết (J, F, W, Z) nên việc gỡ mối quan hệ giữa nguyên ngữ, ngữ âm, ngữ nghĩa, ngữ pháp này ra sao để chọn được tên chuẩn cho từng vùng đất còn là một câu chuyện dài.Vậy mà ông Trịnh Anh Cơ không hề tỏ ra nản lòng.

Trong câu chuyện với tôi bên bàn cafe chiều đông, ông Cơ ao ước ngành giáo dục Việt Nam đưa môn địa danh học vào nhà trường, ao ước Nhà nước sớm thành lập Ủy ban Quốc gia địa danh thực hiện trọng trách biên soạn, công bố địa danh Việt với Liên Hiệp Quốc như một sự tuyên ngôn về danh phận trong thời hội nhập.
Tổng số điểm của bài viết là: 5 trong 1 đánh giá
Click để đánh giá bài viết
Van - 14/01/2012 07:43
Cám ơn tác giả. Một bài viết rất hay và bổ ích.
Comment addGửi bình luận của bạn
Mã chống spamThay mới

Theo dòng sự kiện

Xem tiếp...

Những tin mới hơn

Những tin cũ hơn

 

máy làm đá sạch Vkool may lam da may lam da vien